Kto wybiera nasze cele, kiedy AI podpowiada nam życie?
Wyobraźmy sobie restaurację, w której dostajemy menu ułożone specjalnie dla nas. Ktoś pamięta, co zamawialiśmy wcześniej, czego nie lubimy i ile zwykle wydajemy. Na pierwszej stronie są trzy propozycje. Wszystkie wyglądają rozsądnie.
Wybieramy jedną z nich i jesteśmy zadowoleni.
Dopiero później przychodzi pytanie: co znalazłoby się na pozostałych stronach?
Czy zobaczyliśmy to, co najbardziej nam odpowiadało, czy to, co ktoś uznał za najłatwiejsze do sprzedania?
A może nie dostaliśmy czegoś, co mogłoby nam się spodobać, ponieważ jeszcze nigdy tego nie próbowaliśmy?
Przy obiedzie stawka bywa niewielka. Ten sam problem robi się ciekawszy, gdy zamiast posiłku wybieramy kierunek nauki, kolejną pracę albo sposób spędzania czasu z bliskimi. Szczególnie kiedy pomoc przy wyborze przyjmuje formę spokojnej rozmowy z narzędziem, które potrafi przedstawić uzasadnienie każdej propozycji.
Pomoc, którą naprawdę warto przyjąć
Łatwo zacząć od ostrzeżenia, że technologia będzie decydować za nas. Trudniej uczciwie przyznać, jak wiele dobrego może zrobić dobrze udzielona pomoc.
Ktoś stoi przed zmianą zawodową i nie potrafi uporządkować możliwości. Ktoś inny chce wrócić do nauki, lecz gubi się w wymaganiach, terminach i opisach kursów. AI może pomóc rozłożyć taki problem na części, porównać warianty i przygotować pytania do osoby, z którą warto porozmawiać.
To może zwiększyć naszą swobodę. Możemy zobaczyć możliwość, o której wcześniej nie wiedzieliśmy, albo zrozumieć dokument napisany trudnym językiem. Znaleźć sposób działania mimo ograniczonego czasu.
Korzystanie z pomocy nie odbiera nam automatycznie wpływu na własne życie. Przecież od dawna myślimy z innymi ludźmi: rozmawiamy z przyjaciółmi, pytamy nauczycieli, pracujemy z mentorami. Samodzielność nie musi oznaczać samotności.
W filozoficznych ujęciach autonomii ważne jest to, czy potrafimy rozpoznać i przyjąć racje, którymi kierujemy się w życiu. Nie wystarczy samo wykonanie decyzji bez cudzej pomocy. Można ciężko pracować na cel, którego nigdy naprawdę nie wybraliśmy. Można też świadomie poprosić o wsparcie w sprawie, na której bardzo nam zależy. [1]
Co znaczy najlepszy
Wyobraźmy sobie osobę, która prosi AI o pomoc w wyborze pracy. Odpowiedź porządkuje stanowiska według wynagrodzenia, perspektyw awansu i zgodności z dotychczasowym doświadczeniem. Na końcu pojawia się rekomendacja.
Wszystko może być poprawne, a mimo to zabraknie rzeczy najważniejszej: ta osoba chce wracać do domu wcześniej. Albo szuka pracy, po której zostanie jej energia na opiekę nad bliskim. Może zamierza odejść od branży, w której ma największe doświadczenie.
Jeżeli tych spraw nie ma w rozmowie, „najlepsza praca” będzie znaczyć coś innego dla pytającego i coś innego w przygotowanym porównaniu.
Nie trzeba do tego złej intencji. Wystarczy, że sprawnie rozwiązujemy problem, zanim upewnimy się, jaki problem warto rozwiązać.
Podobnie jest w firmie. Można poprosić o strategię zwiększenia sprzedaży i dostać użyteczny plan. Trzeba jednak wcześniej rozstrzygnąć, czy firma chce dziś rosnąć, poprawić rentowność, odciążyć zespół czy odzyskać przewidywalność. Każda z tych odpowiedzi prowadzi do innych decyzji.
Wygodna podpowiedź bywa tak uporządkowana, że zaczynamy dopracowywać jej szczegóły. Zmieniamy termin, budżet i kolejność kroków. Cel zostaje w tle, jakby był już uzgodniony.
Czy potrafimy jeszcze zmienić zdanie
Spersonalizowane menu ma jeszcze jedną cechę: powstaje z jakiegoś obrazu nas samych.
Tyle że nasze dotychczasowe wybory nie wyczerpują tego, kim możemy się stać. Ktoś od lat czyta podobne książki, aż jedna rozmowa prowadzi go do zupełnie innego autora. Ktoś dobrze radzi sobie w określonym zawodzie, lecz przestaje chcieć go wykonywać.
Dobre doradztwo powinno zostawiać miejsce na taką zmianę. Także wtedy, gdy zmiana nie pasuje do historii wcześniejszych decyzji.
W praktyce chciałbym móc zapytać narzędzie:
na jakich założeniach opierasz tę propozycję?
Jakie możliwości odrzuciłeś?
Co poleciłbyś osobie, której najbardziej zależy na czasie, a nie na zarobkach?
Których informacji o mnie nie masz?
Takie pytania mogą pomóc porównać odpowiedzi. Samo wyjaśnienie wygenerowane przez model nie jest jednak dowodem, że ujawnia wszystkie przyczyny rekomendacji. Przy ważnym wyborze nadal potrzebujemy sprawdzenia faktów i innych perspektyw.
Potrzebujemy też możliwości powiedzenia: rozumiem argumenty, ale wybieram inaczej.
Własne cele powstają również w relacjach
Nie chciałbym sprowadzać tej rozmowy do pochwały człowieka, który wszystko wie o sobie i potrafi sam obronić każdą decyzję. Często dopiero w rozmowie orientujemy się, na czym nam zależy.
Teoria autodeterminacji opisuje znaczenie autonomii, kompetencji i więzi. To przydatne przypomnienie, że poczucie wpływu na własne działanie istnieje obok potrzeby relacji, a nie zamiast niej. [2]
W szkole oznacza to przestrzeń, w której uczeń może uzasadnić wybór, sprawdzić go i zmienić zdanie.
W pracy: możliwość zapytania, po co realizujemy dany cel, bez natychmiastowego podejrzenia o brak zaangażowania.
W rozmowie z technologią: czas na doprecyzowanie własnych kryteriów, zanim dostaniemy gotową drogę.
Nie każdy ma przy tym jednakową swobodę. Rachunki, stan zdrowia, opieka nad bliskimi czy dostępne oferty realnie zawężają wybór. Rada „po prostu ustal swoje wartości” nie usuwa tych ograniczeń. Pomoc jest szczególnie cenna wtedy, gdy pozwala znaleźć choć trochę większy wpływ w warunkach, których nie wybraliśmy.
Zanim powstanie plan
Nie widzę potrzeby, by każdą drobną rekomendację zamieniać w filozoficzny egzamin. Możemy przyjąć podpowiedź filmu, przepisu czy kolejności zadań i oszczędzić sobie wysiłku.
Przy decyzjach, które układają nam życie na dłużej, warto jednak zatrzymać się chwilę wcześniej. Zanim zapytamy, jak osiągnąć cel, spróbujmy powiedzieć, dlaczego właśnie ten cel jest ważny i czego nie chcemy po drodze stracić.
To może być jedno zdanie. Chcę zmienić pracę, ale zachować czas dla rodziny. Chcę rozwijać firmę, ale nie kosztem przeciążenia zespołu. Chcę korzystać z AI w nauce, ale nadal umieć samodzielnie wyjaśnić to, czego się uczę.
Wtedy podpowiedź ma do czego się odnieść. Możemy sprawdzić, czy rzeczywiście pomaga.
Wracam myślą do tego menu. Wygodnie dostać kilka trafnych propozycji. Chciałbym jednak wiedzieć, że mogę poprosić o inne, zajrzeć na dalsze strony albo powiedzieć, że dziś szukam czegoś, czego jeszcze nie umiem nazwać.
Zanim wybiorę najlepszą propozycję, chcę mieć szansę zrozumieć, czego właściwie szukam.
Tekst współtworzony z AI.
Komentarze